Ocena ryzyka klienta — metodyka punktowa

Najczęstszy problem z oceną ryzyka klienta nie polega na tym, że instytucja jej nie robi. Polega na tym, że nie da się jej odtworzyć. Wynik jest — w tabelce, w teczce, czasem w mailu — ale pytanie „na jakiej podstawie ten klient został uznany za niskiego ryzyka w marcu dwa lata temu” kończy się rekonstrukcją z pamięci.

To właśnie ta rekonstrukcja jest w kontroli najbardziej kosztowna.

Kontroler patrzy na drogę, nie na wynik

Ocena ryzyka jest z natury oceną — dwie instytucje mogą przy tym samym kliencie dojść do różnych wniosków i obie mieć rację. Dlatego przedmiotem sprawdzenia rzadko bywa sam poziom ryzyka. Sprawdzana jest droga do niego:

jakie kryteria zostały wzięte pod uwagę,
skąd pochodziły dane wejściowe,
kto zatwierdził wynik i kiedy,
co się stało, gdy dane się zmieniły.

Metodyka, która odpowiada na te cztery pytania w sposób powtarzalny, jest warta więcej niż najbardziej rozbudowany model punktowy, którego nikt nie potrafi wyjaśnić.

Kryteria zapisane raz, stosowane zawsze tak samo

Punktem wyjścia jest lista kryteriów — rodzaj działalności klienta, struktura właścicielska, kraj siedziby i kraje kontrahentów, kanał nawiązania relacji, charakter i skala transakcji, obecność osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne.

Kluczowe jest jednak nie to, jakie kryteria wybierzecie, tylko żeby były zapisane i stosowane jednakowo. Kryterium, które w jednej kartotece dodaje punkty, a w drugiej zostaje pominięte, psuje całą metodykę — bo dowodzi, że wynik zależał od osoby, a nie od zasad.

Praktyczny wniosek: kryteria i ich wagi powinny być konfiguracją, a nie wiedzą pracownika. Wtedy zmiana progu jest jedną zmianą w jednym miejscu, a nie rundą szkoleń i nadzieją, że wszyscy zapamiętali.

Skala, która wymusza decyzję

Cztery poziomy ryzyka sprawdzają się lepiej niż trzy z jednego powodu: nie mają środka. Przy skali nieparzystej większość klientów ląduje pośrodku, bo to najwygodniejsza odpowiedź. Skala parzysta zmusza do opowiedzenia się, czy dany przypadek jest bliżej „bez obaw”, czy bliżej „trzeba się przyjrzeć”.

Osobna sprawa to poziom najwyższy. Powinien oznaczać nie „bardzo wysokie ryzyko”, tylko relację, w którą nie wchodzimy albo z której wychodzimy. Jeśli najwyższy poziom nie pociąga za sobą żadnej konsekwencji, przestaje cokolwiek znaczyć.

Automat liczy, człowiek zatwierdza

Punktacja wyliczona z ankiety jest wygodna i szybka. Nie jest jednak ustaleniem instytucji, dopóki ktoś jej nie zatwierdzi.

Rozróżnienie wydaje się formalne, ale ma bardzo praktyczne konsekwencje. Wynik automatyczny nie uwzględni tego, że pracownik zna klienta od ośmiu lat albo że wczorajszy artykuł prasowy zmienia obraz sytuacji. Zatwierdzenie jest momentem, w którym ta wiedza wchodzi do procesu — i jest to moment, który musi zostawić ślad: kto, kiedy, z jakim uzasadnieniem, czy zgodnie z podpowiedzią systemu, czy wbrew niej.

Odstępstwa od automatu nie są problemem. Problemem są odstępstwa nieudokumentowane.

Ocena nie jest wydarzeniem jednorazowym

Ryzyko zmienia się razem z klientem: dochodzi nowy udziałowiec, zmienia się przedmiot działalności, pojawia się kontrahent z kraju podwyższonego ryzyka. Metodyka musi więc określać nie tylko sposób liczenia, ale i momenty ponownej oceny:

upływ terminu zależnego od poziomu ryzyka (im wyższe, tym częściej),
zmiana wykryta w rejestrze publicznym,
nietypowa transakcja,
trafienie na liście sankcyjnej lub PEP,
każda zmiana zgłoszona przez samego klienta.

Bez tego elementu metodyka opisuje jedynie pierwszy dzień relacji — a kontrola dotyczy zwykle całego jej przebiegu.

Co warto sprawdzić u siebie w tym tygodniu

Czy potrafisz wskazać dokument z kryteriami i wagami — jeden, aktualny, dla całego zespołu?
Czy przy losowo wybranej kartotece odtworzysz, kto zatwierdził ocenę i na jakiej podstawie?
Czy wiadomo, kiedy każdy klient ma być oceniony ponownie — i co uruchamia to wcześniej?
Czy najwyższy poziom ryzyka pociąga za sobą realne działanie?

Jeśli któraś odpowiedź brzmi „trzeba by poszukać”, to jest dokładnie ten obszar, który w kontroli zabiera najwięcej czasu.